दु:खाची नवी ओळख

 

जीवन म्हणजे सुख-दुःखांची अखंड चालणारी साखळी. एका क्षणी आनंदाचा झरा वाहतो, तर दुसऱ्याच क्षणी दुःखाचे ढग दाटून येतात. मनुष्यस्वभाव असा आहे की, तो स्वतःच्या दुःखांमध्ये इतका गुंतून जातो की त्याला जगातील  वास्तव दिसेनासे होते. अशा वेळी “दुनिया में कितना ग़म है, मेरा ग़म कितना कम है” ही ओळ आपल्याला एक वेगळीच दृष्टी देऊन जाते. ही केवळ एक काव्यपंक्ती नाही, तर जीवन समजून घेण्याचा एक गूढ आणि गहन दृष्टिकोन आहे. आपण अनेकदा आपल्या अडचणी, समस्या, अपयश, तणाव यांवर इतके लक्ष केंद्रित करतो की त्या आपल्याला असह्य वाटू लागतात. एखादी छोटीशी अडचण देखील पर्वताएवढी भासते. पण जर आपण थोडा वेळ थांबून आपल्या सभोवतालच्या जगाकडे पाहिले, तर लक्षात येईल की अनेक लोक आपल्या पेक्षा कितीतरी कठीण परिस्थितीत जीवन जगत आहेत. कुणी दारिद्र्याशी झुंज देत आहे, कुणी आजाराशी लढत आहे, तर कुणी आपले प्रियजन गमावून जगण्याचा प्रयत्न करत आहे. या तुलनेत आपले दुःख खूपच लहान वाटू लागते.

हीच गोष्ट आपल्याला अधिक संयमी आणि कृतज्ञ बनवते. कारण जेव्हा आपण इतरांच्या दुःखांकडे पाहतो, तेव्हा आपल्याला आपल्या आयुष्यातील चांगल्या गोष्टींची जाणीव होते. आपण किती भाग्यवान आहोत, याची जाणीव होते. कृतज्ञता ही एक अशी भावना आहे जी दुःख कमी करण्यास मदत करते आणि मनाला शांती देते. कवी दत्ता हलसगीकर यांनी अत्यंत सुंदरपणे दुःखाचा स्वीकार करण्याचा संदेश दिला आहे. ते म्हणतात, “दुःखाचं स्वागत करा, कारण जर तुम्ही त्याला स्वीकारलं नाही, तर त्याने जायचं कुठे?” ही ओळ खूप खोल अर्थ सांगते. दुःख हे आपल्या जीवनाचा एक अविभाज्य भाग आहे. आपण कितीही प्रयत्न केला तरी दुःख टाळता येत नाही. त्यामुळे त्यापासून पळण्याऐवजी त्याचा स्वीकार करणे अधिक योग्य ठरते. दुःख स्वीकारणे म्हणजे त्यात बुडून जाणे नव्हे, तर त्याला समजून घेणे आणि त्यातून शिकणे होय. प्रत्येक दुःख आपल्याला काहीतरी शिकवते. ते आपल्याला अधिक मजबूत, अधिक सहनशील आणि अधिक संवेदनशील बनवते. दुःखामुळेच आपल्याला जीवनाचे खरे मूल्य कळते. जर जीवनात केवळ सुखच असते, तर त्याची किंमत आपल्याला कधीच समजली नसती.

दुःख हे जणू एक शिक्षक, मार्गदर्शक  आहे.  ते आपल्याला संयम, धैर्य आणि आशा शिकवते. संकटाच्या काळातच माणसाची खरी परीक्षा होते. त्या वेळी जो माणूस धैर्याने उभा राहतो, तोच खरा विजेता ठरतो. दुःखामुळेच आपल्यात लपलेल्या शक्तीचा शोध लागतो. अनेक वेळा आपण स्वतःलाच ओळखत नाही, पण संकटाच्या काळात आपली खरी क्षमता समोर येते. याशिवाय, दुःखामुळे आपल्यात सहानुभूतीची भावना निर्माण होते. जेव्हा आपण स्वतः दुःख अनुभवतो, तेव्हाच आपण इतरांच्या वेदना समजू शकतो. त्यामुळे आपण अधिक माणुसकीने वागतो, इतरांना मदत करण्याची इच्छा निर्माण होते. समाजात सौहार्द आणि सहकार्य वाढवण्यासाठी ही भावना अत्यंत आवश्यक आहे.

दुःखाचा स्वीकार केल्याने मनावरचा ताण कमी होतो. कारण आपण त्याच्याशी लढण्याचा प्रयत्न करत नाही, तर त्याला समजून घेतो. यामुळे मानसिक संतुलन राखणे सोपे जाते. जीवनातील चढ-उतार स्वीकारल्याने आपण अधिक शांत आणि स्थिर राहू शकतो. तथापि, याचा अर्थ असा नाही की आपण दुःखातच रमून जावे. दुःखाला आपलेसे करणे म्हणजे त्यात अडकून राहणे नव्हे, उलट, त्यातून बाहेर पडण्यासाठी प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. दुःख आपल्याला थांबवण्यासाठी नाही, तर पुढे जाण्यासाठी प्रेरणा देण्यासाठी असते. प्रत्येक संकट हे एक संधी असते – स्वतःला सुधारण्याची, नवीन काही शिकण्याची आणि अधिक चांगले बनण्याची.

जीवनाकडे पाहण्याचा हा सकारात्मक दृष्टिकोन अत्यंत महत्त्वाचा आहे. जेव्हा आपण आपल्या दुःखाला योग्य दृष्टीने पाहतो, तेव्हा ते आपल्याला त्रास देण्याऐवजी आपल्याला घडवते. आपले व्यक्तिमत्व अधिक समृद्ध आणि परिपक्व बनते. आजच्या वेगवान आणि स्पर्धात्मक जगात, लोक तणाव आणि नैराश्याला बळी पडत आहेत. याचे एक मुख्य कारण म्हणजे ते आपल्या दुःखाला योग्य प्रकारे समजून घेत नाहीत. ते त्यापासून पळण्याचा प्रयत्न करतात किंवा त्यातच अडकून राहतात. अशा परिस्थितीत या विचारांची गरज अधिक जाणवते. जर आपण दररोज थोडा वेळ काढून आपल्या जीवनाचा विचार केला, आपल्या दुःखांकडे तटस्थपणे पाहिले आणि इतरांच्या परिस्थितीशी तुलना केली, तर आपल्याला जीवन अधिक स्पष्टपणे समजेल. आपण अधिक संतुलित आणि समाधानी राहू शकतो.

शेवटी, असे म्हणता येईल की दुःख हे आपल्या जीवनाचा शत्रू नाही, तर एक मित्र आहे. ते आपल्याला घडवते, शिकवते आणि पुढे नेते. “दुनिया में कितना ग़म है, मेरा ग़म कितना कम है” ही भावना मनात ठेवून जर आपण जीवन जगलो, तर आपण अधिक शांत, समाधानी आणि आनंदी राहू शकतो. जीवनातील प्रत्येक अनुभव – तो सुखाचा असो वा दुःखाचा – आपल्याला काहीतरी देऊन जातो. त्यामुळे प्रत्येक क्षणाचा स्वीकार करा, त्यातून शिकण्याचा प्रयत्न करा आणि पुढे जात राहा.

कारण शेवटी, जीवन हे चालत राहण्याचे नाव आहे, आणि त्या प्रवासात दुःखही तितकेच महत्त्वाचे आहे जितके सुख.

अमित बाळकृष्ण कामतकर