पण, परंतु .. आणि निर्णय

 

अनेकदा आयुष्यात काही निर्णय आपण त्या क्षणाच्या उपलब्ध साधनांवर, परिस्थितीवर आणि आपल्या समजुतींवर घेतो. त्या वेळी ते निर्णय अगदी योग्य वाटतात. पण काळ पुढे सरकतो, अनुभव वाढतात, आणि मग मागे वळून पाहताना काही प्रश्न मनात ठाण मांडून बसतात—“तो निर्णय योग्य होता का?”, “मी वेगळी वाट निवडली असती तर काय झालं असतं?” अशा प्रश्नांचं ओझं हळूहळू मनावर साचतं आणि एक प्रकारचं ‘शल्य’ मनात निर्माण होतं.

खरं तर निर्णय घेताना आपण त्या काळात ‘प्राप्त’ आणि ‘पर्याप्त’ अशा गोष्टींचा विचार करतो. जे मिळालं आहे आणि जे पुरेसं वाटतंय, त्याच्या आधारे आपण पुढे जाण्याचा मार्ग ठरवतो. त्या क्षणी तो निर्णय पूर्णपणे तर्कसंगत आणि योग्य वाटतो. पण आयुष्य ही एक सतत बदलणारी प्रक्रिया आहे. परिस्थिती बदलते, माणसं बदलतात, आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे आपली विचारसरणी बदलते. त्यामुळेच कालांतराने घेतलेले निर्णय नव्याने तपासून पाहावेसे वाटतात.

या सगळ्या प्रक्रियेत एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—विचारांचं पीक. एकदा का मनात एखादा विचार रुजला की तो वाढत जातो. त्याला खतपाणी मिळतं अनुभवांचं, तुलना करण्याचं, आणि ‘जर-तर’च्या शक्यतांचं. मग हे विचार इतके विस्तारतात की त्यांना थांबवणं कठीण होतं. “जर मी असं केलं असतं तर?”, “जर मी तो मार्ग निवडला असता तर?”—हे प्रश्न सतत मनात फिरत राहतात.

यात “पण” आणि “परंतु” या शब्दांची भूमिका फार मोठी असते. “मी योग्य निर्णय घेतला, पण…”, “मी समाधानी आहे, परंतु…”—ही वाक्यं आपल्याला पुढे जाऊ देत नाहीत. हा ‘पण’ इतका प्रभावी ठरतो की तो आपल्या वर्तमानाच्या समाधानावर सावली टाकतो. आपण जे मिळवलं आहे त्यापेक्षा जे गमावलं असावं असं वाटतं, त्याचाच विचार जास्त करतो.

विशेषतः करिअरच्या बाबतीत हा अनुभव अनेकांना येतो. काही लोकांनी त्यांच्या शिक्षणाला प्राधान्य दिलं, सुरुवाती पासूनच शासकीय सेवेत जायचं हे ठरवूनच प्रयत्नशील राहिले, काहीनी उच्च शिक्षण घेतलं, अगदी पीएचडीपर्यंतचा प्रवास केला आणि त्यानंतर शासकीय सेवेत रुजू होण्याचा मार्ग निवडला. त्या मार्गात स्थिरता आहे, सामाजिक प्रतिष्ठा आहे, सुरक्षितता आहे. समाजात एक वेगळी ओळख निर्माण होते. अशा लोकांकडे पाहताना कधी कधी मनात एक प्रश्न डोकावतो—“मी सुद्धा हा मार्ग निवडला असता तर?”

दुसरीकडे, काही जणांनी वेगळी वाट निवडली. त्यांनी जोखीम घेतली, स्वतःचा व्यवसाय सुरू केला, स्वतःच्या कर्तृत्वावर उभं राहण्याचा निर्णय घेतला. या मार्गात अनिश्चितता आहे, चढ-उतार आहेत, सतत संघर्ष आहे. प्रत्येक दिवस नवा असतो, प्रत्येक निर्णय महत्त्वाचा असतो. यश मिळालं तर समाधान मोठं असतं, पण अपयश आलं तर त्याची जबाबदारीही स्वतःवरच येते.

अशा वेळी, जेव्हा आपण आपल्या आजूबाजूला शासकीय सेवेत असलेले, स्थिर जीवन जगणारे, समाजात मान-सन्मान मिळवणारे लोक पाहतो, तेव्हा मनात थोडंसं दुःख निर्माण होणं स्वाभाविक आहे. “मी योग्य निर्णय घेतला का?” हा प्रश्न पुन्हा डोकावतो. विशेषतः जेव्हा आपल्या व्यवसायात अडचणी येतात, आर्थिक चढ-उतार अनुभवावे लागतात, तेव्हा हा विचार अधिक तीव्र होतो.

पण इथे एक गोष्ट लक्षात घेणं आवश्यक आहे—प्रत्येक मार्गाची स्वतःची एक किंमत असते. शासकीय सेवेत स्थिरता मिळते, पण त्यात काही मर्यादा असतात. व्यवसायात स्वातंत्र्य मिळतं, पण त्याबरोबर जोखीमही असते. त्यामुळे तुलना करताना आपण अनेकदा फक्त दुसऱ्या बाजूचं चांगलं पाहतो आणि आपल्या बाजूचं मूल्य कमी लेखतो.

खरं तर, आपण घेतलेला निर्णय चुकीचा किंवा बरोबर असं ठरवणं पूर्णपणे काळावर अवलंबून असतं. पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे त्या निर्णयाला आपण कसा अर्थ देतो हे. जर आपण सतत ‘पण’ आणि ‘परंतु’ मध्ये अडकून राहिलो, तर कोणताही निर्णय योग्य वाटणार नाही. कारण मन नेहमीच काहीतरी गमावल्याची भावना निर्माण करत राहील.

याउलट, जर आपण आपल्या निवडलेल्या मार्गाकडे स्वीकाराच्या दृष्टीने पाहिलं, तर त्यातल्या संधी दिसू लागतात. व्यवसाय केल्यामुळे मिळालेलं स्वातंत्र्य, स्वतःचे निर्णय घेण्याची क्षमता, नवीन काहीतरी निर्माण करण्याची संधी—या सगळ्यांचा विचार केल्यास एक वेगळीच समाधानाची भावना निर्माण होते.

तसंच, जीवनात कोणताही मार्ग अंतिम नसतो. आज घेतलेला निर्णय उद्या बदलता येतो, नव्या दिशेने वळता येतं. शिक्षण घेण्याची संधी कधीही संपत नाही, तसेच नवीन करिअरचे पर्यायही कायम उपलब्ध असतात. त्यामुळे भूतकाळात अडकून न राहता वर्तमानात काय करता येईल याचा विचार करणं अधिक उपयुक्त ठरतं.

शेवटी, प्रत्येकाकडे एक स्टोरी आहे आणि प्रत्येकाच्या आयुष्याची स्टोरी  वेगळी असते. कोणाचा मार्ग सोपा, कोणाचा कठीण—असं ठरवणं योग्य नाही. कारण प्रत्येकजण आपल्या परिस्थितीनुसार, आपल्या स्वप्नांनुसार निर्णय घेत असतो. आणि त्या निर्णयांमधूनच त्याचं आयुष्य घडत असतं.

म्हणूनच, कधी कधी मनात येणारं ते ‘शल्य’ मान्य करायला हरकत नाही. ते असणं स्वाभाविक आहे. पण त्यात अडकून राहणं आवश्यक नाही. त्या भावनेला समजून घेत, आपल्या प्रवासाकडे नव्याने पाहणं अधिक महत्त्वाचं आहे. “पण” आणि “परंतु” या शब्दांना जर आपण योग्य जागी थांबवलं, तरच जीवनाचा गाडा पुढे सरकतो. अन्यथा तेच शब्द आपल्याला एका जागी रोखून ठेवतात. म्हणूनच, निर्णयांचं मूल्यांकन करताना स्वतःला दोष देण्यापेक्षा, त्या निर्णयांनी आपल्याला काय शिकवलं याचा विचार करणं अधिक शहाणपणाचं ठरतं.

आणि कदाचित तेव्हाच आपण जाणतो—आपण घेतलेला प्रत्येक निर्णय, योग्य असो वा अयोग्य, तो आपल्याला घडवण्यासाठीच असतो.

 

अमित बाळकृष्ण कामतकर

 

इमेज- gemini