स्क्रीनमागील चेहरा: अभिव्यक्ती की असभ्यता?
आजच्या डिजिटल युगात सोशल
मीडियाचा वापर केवळ संवादापुरता मर्यादित राहिलेला नाही; तो व्यक्तिमत्त्व, विचारसरणी आणि संस्कारांचे
प्रतिबिंब बनला आहे. प्रत्येक पोस्ट, प्रत्येक प्रतिक्रिया
आणि विशेषतः केले जाणारे कमेन्टस् हे आपली मानसिकता आणि सामाजिक जाणीव स्पष्ट करतात.
दुर्दैवाने, आज सोशल मीडियावर दिसणाऱ्या अनेक कमेन्टस् या
अशोभनीय, अपमानकारक आणि संवेदनशून्य असतात. यात आदर, समजूतदारपणा आणि संस्कारांचा अभाव प्रकर्षाने जाणवतो. “आदर”, म्हणजे काय रे भाऊ? तो कसा व्यक्त
करावा हा कदाचित प्रशिक्षणाचा भाग असेल, पण तो करण्यास कुणी मेहरबान होण्याची
अजिबात आवश्यकता नाही. कारण एखाद्या व्यक्तीचा “आदर” करणे त्यास योग्य तो मान देणे
ही एक भारतीय संस्कृती आहे. कदाचित सोशल मीडियाचा वापर करताना ही संस्कृती कुठे
तरी लुप्त होत चालली आहे. त्याचे मुख्य कारण म्हणजे हे सारं आभासी जग आहे.
कमेन्ट करताना अनेकजण हे
विसरतात की समोरही एक माणूस आहे—भावना असलेला, विचार
असलेला. स्क्रीनच्या आड लपल्यामुळे शब्दांची जबाबदारी कमी होते, असा गैरसमज तयार झाला आहे. परिणामी, टीका करताना
मर्यादा ओलांडल्या जातात, वैयक्तिक हल्ले केले जातात आणि
अपमानास्पद भाषा वापरली जाते. ही प्रवृत्ती केवळ व्यक्तीला दुखावणारी नाही,
तर संपूर्ण सामाजिक वातावरणाला दूषित करणारी आहे. भारतीय संस्कृतीची
मुळं “संवादातील सभ्यता” आणि “मतभिन्नतेतील आदर” यावर आधारित आहेत. “वसुधैव
कुटुंबकम्” ही संकल्पना आपल्याला प्रत्येकाशी कुटुंबातील सदस्याप्रमाणे वागण्याची
शिकवण देते. परंतु सोशल मीडियावरील अनेक कमेन्टस् या मूल्यांना छेद देताना दिसतात.
मतभेद असणे स्वाभाविक आहे; परंतु ते मांडण्याची पद्धत ही
सुसंस्कृत असायला हवी. कठोर शब्द वापरणे, टोमणे मारणे किंवा
अपमान करणे ही संस्कृती नाही—ती असंवेदनशीलता आहे.
यामागे एक महत्त्वाचे कारण मला वाटते ते म्हणजे
“तत्काळ प्रतिक्रिया देण्याची घाई”. एखादी पोस्ट पाहताच विचार न करता लगेच
प्रतिक्रिया देणे ही सवय वाढत चालली आहे. यामध्ये विवेकबुद्धीला वावच मिळत नाही.
आपण काय लिहितोय, त्याचा परिणाम काय होईल,
समोरच्याला कसं वाटेल—या गोष्टींचा विचारच केला जात नाही. हीच ती
जागा आहे जिथे “सदसदविवेक बुद्धी” वापरण्याची गरज आहे. सदसदविवेक बुद्धी म्हणजे
योग्य-अयोग्य यातील फरक ओळखण्याची क्षमता. सोशल मीडियावर वावरताना हीच बुद्धी
आपल्याला मार्गदर्शक ठरायला हवी. प्रत्येक कमेन्ट करण्यापूर्वी स्वतःला काही साधे
प्रश्न विचारले पाहिजेत: “हे शब्द मी प्रत्यक्षात समोरासमोर बोलू शकेन का?”,
“या कमेन्टमुळे कोणाला दुखापत होईल का?”, “यात
सकारात्मकता आहे का?” जर या प्रश्नांची उत्तरे नकारार्थी
असतील, तर तो कमेन्ट टाळणेच योग्य.
सोशल मीडियावर सभ्य वर्तन
ठेवण्यासाठी काही मूलभूत शिष्टाचार पाळणे आवश्यक आहे. पहिला म्हणजे, व्यक्तीवर नव्हे तर विचारांवर टीका करणे. दुसरा म्हणजे, अपमानास्पद किंवा भडक भाषा टाळणे. तिसरा म्हणजे, माहितीची
सत्यता तपासूनच प्रतिक्रिया देणे. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, शांतता राखणे—प्रत्येक गोष्टीवर प्रतिक्रिया देणे आवश्यक नसते. यासोबतच,
सकारात्मकतेचा प्रसार करणे हीदेखील आपली जबाबदारी आहे. एखाद्या
चांगल्या पोस्टला प्रोत्साहन देणे, उपयुक्त माहिती शेअर करणे,
प्रेरणादायी शब्द लिहिणे—या गोष्टी सोशल मीडियाला अधिक समृद्ध
बनवतात. नकारात्मकता पसरवण्यापेक्षा सकारात्मकतेचा प्रसार केल्यास आपले डिजिटल
वातावरण अधिक आरोग्यदायी होईल.
कुण्या एखाद्या व्यक्तीस
ट्रोल करणं हे तर नित्याचेच आहे. यासाठी खास टीम कार्यरत असावीत. ट्रेंडींग असणं
किंवा सतत ट्रेंडींग राहण्यासाठी अनेक मंडळी कष्ट ! घेत असतात. बाय हुक / क्रूक
साध्य करायचेच अशा आवेशात कॉमेन्टायचं कारण तो / ती व्यक्ति प्रत्यक्ष आपल्या समोर नसते. भारतीय
राज्य घटनेचे कलम १९ ! अर्थातच अभिव्यक्ति स्वातंत्र्य !!
हे
कलम कशाचे स्वातंत्र्य देते तर कोणत्याही / कुणाच्याही भिती शिवाय, सेन्सॉरशिप /
कायदेशीर कारवाईच्या भिती शिवाय स्वत:चे मत आणि माहिती बोलून किंवा इतर कोणत्याही
माध्यमातून (इंटरनेट/ सोशल मीडिया) मुक्तपणे मांडण्याचा मूलभूत मानवी अधिकार ! हा “अधिकार”
जो शब्द आहे ना - खरी वाट तर या शब्दानेच लावली आहे असे माझे स्पष्ट मत आहे. जो तो
उठतो आणि मला/ आम्हाला हा अधिकार, तो अधिकार आहे या विषयी सांगत राहतो. पण अशा
व्यक्ति राज्यघटनेने दिलेल्या “कर्तव्या” विषयी चकार शब्दही काढताना दिसत नाहीत. असे का? तर कदाचित मनुष्य स्वभाव
हेच उत्तर असावं. मागेही एका लेखात मी या विषयी लिहिलं आहे. लेख वाचण्यासाठी https://amitkamatkar.blogspot.com/2025/03/educate-literate.html या
लिंकवर क्लिक करावं.
भारतातील
शैक्षणिक पद्धतीत बहुतांश समाज “साक्षर” झाला पण “शिक्षित” नाही, हेच खरे वास्तव
आहे. नाहीतर आज या विषयावर लेख लिहिण्याची गरज भासली नसती. शिक्षित मंडळी सारासार
विचार करतील, काय योग्य , अयोग्य या विषयी निर्णय घेतील, उगाच शब्दाचे बुडबुडे
उडविण्याची कसरत नक्कीच करणार नाहीत. सोशल मिडियावर व्यक्त होणे म्हणजे आपण फार
ज्ञानी, तज्ञ असे अजिबात नाही. जर खरच तसा अभ्यास असेल आणि त्यातून उत्तम असे
ज्ञान मिळवलेले असेल तर नक्कीच व्यक्त व्हा. साक्षी, पुराव्यांच्या आधार घेऊन
दिलेली मतं, माहिती ही नक्कीच स्वागतार्ह आहे. पण आपण साक्षर असल्याचा , सभ्य
असल्याचा शो करणं बंद व्हायला हवे. समाजातील तज्ञ आणि ज्येष्ठ मंडळी विषयी आदर हा
असायलाच हवा. तीच आपली संस्कृती आहे. हे विसरता कामा नये.
आज
गरज आहे ती “डिजिटल संस्कारांची”. जसे आपण प्रत्यक्ष आयुष्यात शिष्टाचार पाळतो, तसेच ते आभासी जगातही पाळले पाहिजेत. सोशल मीडिया हा केवळ अभिव्यक्तीचा
मंच नाही, तर जबाबदारीची जागा आहे. येथे व्यक्त होणारे
प्रत्येक शब्द हे आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचे प्रतिनिधित्व करतात.
शेवटी, सोशल मीडियावरील कमेन्टस् ही केवळ शब्दांची देवाणघेवाण नसून ती आपल्या
संस्कारांची ओळख आहे. आदर, संयम आणि विवेक यांचा वापर करूनच
आपण या आभासी जगाला अधिक सुंदर बनवू शकतो. “स्वातंत्र्य” आणि “जबाबदारी” यांचा
समतोल राखणे हीच खरी सोशल मीडिया एटिकेट आहे. जर आपण प्रत्येकाने थोडा विचारपूर्वक,
संवेदनशील आणि सुसंस्कृत दृष्टिकोन स्वीकारला, तर नक्कीच सोशल मीडिया हे केवळ वादविवादाचे नव्हे तर सकारात्मक संवादाचे
प्रभावी माध्यम बनेल.
अमित बाळकृष्ण कामतकर
Image source: Google Gemini
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा