सोलापूर की पुणे? पूर्वग्रहांचा सुस्कारा आणि वास्तवाचा आवाज

 

नुकताच एका पुणे स्थित कंपनीतील अधिकारी वर्गाशी मार्गदर्शन सेशन विषयी संवाद झाला. त्यांनी मला तुम्ही कोठे असता ? पुणे की सोलापूर - मी उत्तर दिलं सोलापूर – एक दोन दिवसांत संपर्क करू / ऑनलाइन कॉल घेऊ हे सांगायच्या अगोदर त्यांनी सोडलेल्या सुस्काराने (श्वासाने) मला उत्तर मिळालं, घडलही अगदी तसेच, ना फोन आला ना ऑनलाइन कॉल विषयी डिटेल्स ! असा अनुभव काही मला एकट्यालाच आला असेल असे नाही, अनेकांना आला असावा पण असे वाटते की प्रतिभा, ज्ञान, अनुभव फक्त मेट्रो सिटी मध्येच असतो का? सोलापूर सारख्या शहरात हे सारं नाही का? सोलापूर विषयी एवढी नकरात्मकता का? उपहास का?

अनुभवातून उमटलेला प्रश्न हा केवळ एका संवादापुरता मर्यादित नाही, तर तो आपल्या समाजात शहरांबद्दल निर्माण झालेल्या प्रतिमा, पूर्वग्रह आणि “स्टेटस सिम्बॉल” मानसिकतेशी जोडलेला आहे. “पुणे की सोलापूर?” या साध्या प्रश्नाला मिळालेला सुस्कारा आणि त्यामागची सूक्ष्म प्रतिक्रिया ही अनेकदा शब्दांपेक्षा जास्त काही सांगून जाते. सोलापूरबद्दल दिसणारी नकारात्मकता ही प्रत्यक्ष वास्तवापेक्षा लोकांच्या मनात तयार झालेल्या प्रतिमांवर आधारित असते, असे मला वाटते. सोलापुरात व्याख्यानं आयोजित केली जातात पण व्यासपीठ मिळतं कुणाला तर स्थानिक प्रतिभावंत सोलापूरकर नसतोच तिथे, तिथे असतात पुणे, मुंबई, कडची माणसे. असे का? याची माहिती घेतली असता, गर्दी येत नाही असे उत्तर मिळतं. पुणे, मुंबई कडील आलेली मंडळी प्रतिभावंत नसतात असे काहीच मला म्हणायचे नाही पण आपल्या शहरातील प्रतिभावंताना सोलापूरकर व्यासपीठ कधी देणार?

सोलापूर हे महाराष्ट्रातील एक ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि औद्योगिकदृष्ट्या महत्त्वाचे शहर आहे. चादर उद्योग, हातमाग, कापड उत्पादन, आणि आध्यात्मिक परंपरा यासाठी हे शहर ओळखले जाते. पंढरपूरच्या विठ्ठल भक्तीचा प्रभाव, वारकरी परंपरा, आणि सामाजिक एकोप्याची जडणघडण ही सोलापूर परिसराची ओळख आहे. तरीही, जेव्हा कोणी “मी सोलापूरचा आहे” असे म्हणतो, तेव्हा काही ठिकाणी मिळणारी प्रतिक्रिया ही कुतूहलापेक्षा कमी आणि उपहासाकडे झुकलेली जास्त जाणवते. यामागे कारणे अनेक आहेत, आणि ती सामाजिक, आर्थिक तसेच मानसिक स्तरांवर विखुरलेली आहेत.

सर्वप्रथम, महाराष्ट्रातील शहरांमध्ये एक प्रकारची “हायरार्की” (क्रमवारी) तयार झालेली दिसते. पुणे, मुंबई यांसारखी शहरे शिक्षण, रोजगार, स्टार्टअप संस्कृती आणि आधुनिक जीवनशैलीमुळे “प्रगत” म्हणून ओळखली जातात. त्याच्या तुलनेत सोलापूर, नांदेड, परभणी यांसारखी शहरे “मागास” किंवा “कमी विकसित” म्हणून चुकीच्या पद्धतीने लेबल केली जातात. ही लेबलिंग वास्तवापेक्षा अधिक सामाजिक धारणा असते. परिणामी, जेव्हा एखादी व्यक्ती सोलापूरचे नाव घेते, तेव्हा काही लोकांच्या मनात आधीच तयार झालेली तुलना सक्रिय होते आणि त्यातूनच सूक्ष्म उपहास किंवा सहानुभूती मिश्रित प्रतिक्रिया उमटते.

दुसरे कारण म्हणजे स्थलांतर आणि अनुभवाचा अभाव. पुण्यात किंवा मोठ्या शहरांमध्ये राहणाऱ्या अनेक लोकांनी सोलापूरला प्रत्यक्ष पाहिलेले नसते. त्यांनी सोलापूरबद्दल ऐकलेले असते ते मर्यादित संदर्भात—उष्ण हवामान, औद्योगिक शहर अशी जुनी ओळख किंवा कमी संधी असलेले शहर अशी अर्धवट माहिती. प्रत्यक्ष अनुभव नसताना तयार झालेली मते ही नेहमीच अपूर्ण आणि कधी कधी अन्यायकारक असतात. त्यामुळे “सोलापूर” नाव ऐकताच एक प्रकारचा अनावश्यक सुस्कारा किंवा हलकीशी निराशा व्यक्त होणे हे पूर्वग्रहाचे लक्षण ठरते.

तिसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे भाषिक आणि सामाजिक टोन. पुण्यासारख्या शहरांमध्ये इंग्रजी-मराठी मिश्रित कॉर्पोरेट संस्कृती विकसित झालेली आहे. अशा वातावरणात “शहर” ही ओळख अनेकदा व्यक्तिमत्त्वाशी जोडली जाते. त्यामुळे काही लोक नकळत “तुम्ही कुठून आलात” यावरून तुमची प्रगती, विचारसरणी किंवा क्षमता मोजण्याचा प्रयत्न करतात. हे पूर्णतः चुकीचे आहे, पण सामाजिक व्यवहारात हे सूक्ष्मपणे घडत राहते.

तथापि, सोलापूरबद्दलची ही नकारात्मकता वास्तवाला न्याय देत नाही. सोलापूरने अनेक यशस्वी उद्योजक, अधिकारी, शिक्षक, कलाकार दिले आहेत. येथे असलेली मेहनतीची संस्कृती, साधेपणा आणि जिद्द ही शहराची खरी ताकद आहे. आध्यात्मिक परंपरेमुळे या शहराची सामाजिक जडणघडण अधिक स्थिर आणि जोडलेली आहे.

मला किंबहुना अनेकांना आलेल्या अनुभवात जो “सुस्कारा” आला, तो प्रत्यक्षात सोलापूरवर नव्हे तर त्या व्यक्तीच्या मनातील पूर्वधारणांवर होता. हे समजून घेतल्यावर त्या प्रतिक्रियेचे वजन कमी होते. कारण ते शहराचे मूल्यांकन नव्हते, तर एका साच्यात बसवलेल्या कल्पनेचे प्रतिबिंब होते.

आजच्या काळात डिजिटल युगामुळे ही परिस्थिती बदलत आहे. लहान शहरांमधूनही मोठे स्टार्टअप्स, संशोधन, कला आणि उद्योजकता पुढे येत आहे. लोक हळूहळू हे स्वीकारू लागले आहेत की “कोणत्या शहरातून आलो” यापेक्षा “मी काय करतो” हे अधिक महत्त्वाचे आहे. तरीही मानसिकतेत बदल होण्यासाठी वेळ लागतो.

शेवटी एवढेच म्हणता येईल की, सोलापूर किंवा कोणतेही शहर हे कमी-अधिक नसते; फक्त त्यांची विकासाची दिशा वेगळी असते. उपहास किंवा नकारात्मकता ही अनेकदा अज्ञानातून जन्म घेते. अशा प्रसंगांना उत्तर देताना राग किंवा न्यूनगंड न बाळगता, आपल्या मुळांवर अभिमान ठेवणे हेच सर्वात प्रभावी उत्तर ठरते. कारण शहर तुमची ओळख ठरवत नाही—तुमची जडणघडण आणि तुमची वाटचालच तुमची खरी ओळख ठरवते.

 

अमित बाळकृष्ण कामतकर

सोलापूर  

Image source: Gemini